Του Χρίστου Ιωάννου, Εμπορικού Διευθυντή της EnergyIntel

Γρήγορη Επισκόπηση

• Τα φωτοβολταϊκά πλαίσια εντάσσονται καλύτερα στην αρχιτεκτονική ενός κτιρίου όταν λαμβάνονται υπόψη από το πρώτο κιόλας προσχέδιο και όχι αφού έχουν οριστικοποιηθεί η μορφή, η στέγη και οι όψεις του.
• Τα εμφανή φωτοβολταϊκά δεν υποβαθμίζουν από μόνα τους τον σχεδιασμό. Η ανεπαρκής ενσωμάτωσή τους οφείλεται συνήθως στο γεγονός ότι εισάγονται πολύ αργά στη διαδικασία μελέτης.
• Η ηλιακή τεχνολογία μπορεί να διαμορφώσει ενεργά τη δομική διάταξη του κτιρίου, τον ρυθμό των όψεων, τη γραμμή της στέγης, τα σκίαστρα, τις εισόδους και άλλα αρχιτεκτονικά στοιχεία.
• Η επιτυχής ενσωμάτωση δεν προϋποθέτει ότι τα φωτοβολταϊκά πρέπει να είναι αόρατα. Προϋποθέτει οι φωτοβολταϊκές επιφάνειες να δείχνουν μελετημένες, πειθαρχημένες και οργανικά συνδεδεμένες με τη συνολική σύνθεση.
• Αρχιτέκτονες, μηχανικοί και ειδικοί στον τομέα της ενέργειας πρέπει να συνεργάζονται από τα πρώτα στάδια, ώστε η ανανεώσιμη ενέργεια να αποτελέσει ουσιαστικό σχεδιαστικό υλικό και όχι μια εκ των υστέρων προσθήκη.

Για χρόνια, τα φωτοβολταϊκά πλαίσια αντιμετωπίζονταν ως εξοπλισμός που η αρχιτεκτονική όφειλε απλώς να ανεχθεί και όχι ως στοιχείο που μπορούσε να σχεδιαστεί. Κρύβονταν πίσω από στηθαία, τοποθετούνταν στο λιγότερο ορατό σημείο της στέγης και κρατούνταν μακριά από την κύρια όψη.

Σπάνια πρόκειται για συνειδητή επιθυμία απόκρυψης. Τις περισσότερες φορές είναι αποτέλεσμα της σειράς με την οποία λαμβάνονται οι σχεδιαστικές αποφάσεις. Μέχρι να εξεταστεί ουσιαστικά η εγκατάσταση φωτοβολταϊκών, η μορφή, η στέγη και οι όψεις του κτιρίου έχουν ήδη οριστικοποιηθεί. Έτσι, τα πλαίσια μπορούν πλέον να τοποθετηθούν μόνο γύρω από όσα έχουν ήδη αποφασιστεί.

Αυτό είναι το ερώτημα που αξίζει να απασχολήσει τον αρχιτεκτονικό κόσμο: όχι κατά πόσο τα φωτοβολταϊκά πρέπει να είναι εμφανή ή κρυμμένα, αλλά κατά πόσο εντάσσονται στον σχεδιασμό από το πρώτο προσχέδιο ή προστίθενται στο τέλος.

Τα κτίρια δεν έκρυβαν ποτέ όλα όσα τα κάνουν λειτουργικά. Ο φέρων οργανισμός έχει μετατραπεί σε μέσο αρχιτεκτονικής έκφρασης. Οι κλίμακες έχουν γίνει σημεία αναφοράς. Οι πύργοι αερισμού, οι εμφανείς εγκαταστάσεις και τα σκίαστρα τύπου brise-soleil έχουν συμβάλει στη διαμόρφωση της αρχιτεκτονικής ταυτότητας. Παρ’ όλα αυτά, τα φωτοβολταϊκά πλαίσια εξακολουθούν συχνά να αντιμετωπίζονται ως μια ανεπιθύμητη τεχνική παρέμβαση.

Γιατί η τεχνολογία που τροφοδοτεί ένα κτίριο με ενέργεια να αποτελεί κάτι για το οποίο η αρχιτεκτονική πρέπει να απολογείται;

Το πρόβλημα δεν είναι ότι τα φωτοβολταϊκά πλαίσια είναι ορατά. Το πρόβλημα είναι ότι συνήθως εντάσσονται στη συζήτηση πολύ αργά.

Όταν τα φωτοβολταϊκά εισάγονται αφού έχουν οριστικοποιηθεί η μορφή και οι όψεις του κτιρίου, αναπόφευκτα μοιάζουν με μεταγενέστερη προσθήκη. Οι εγκαταστάτες καλούνται να χωρέσουν τυποποιημένα πλαίσια ανάμεσα σε μηχανοστάσια, φεγγίτες, στηθαία και άλλον εξοπλισμό. Το τελικό αποτέλεσμα καθορίζεται αποκλειστικά από τον χώρο που έχει απομείνει. Η αταξία που προκύπτει εκλαμβάνεται στη συνέχεια ως απόδειξη ότι τα φωτοβολταϊκά υποβαθμίζουν τον σχεδιασμό. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι η λανθασμένη σειρά των αποφάσεων που υποβάθμισε την ενσωμάτωση της ηλιακής ενέργειας και όχι η τεχνολογία που υποβάθμισε την αρχιτεκτονική.

Εάν η παραγωγή ενέργειας λαμβανόταν υπόψη από το πρώτο προσχέδιο, το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι εντελώς διαφορετικό. Οι διαστάσεις των φωτοβολταϊκών πλαισίων θα μπορούσαν να καθορίσουν τον δομικό κάνναβο. Η διάταξή τους θα μπορούσε να ακολουθεί τον ρυθμό μιας όψης και η κλίση τους να διαμορφώνει τη γραμμή της στέγης. Η επανάληψή τους θα μπορούσε να δημιουργεί βάθος, σκιά και αναλογίες. Τα ηλιακά στέγαστρα θα μπορούσαν να διαμορφώνουν εισόδους, βεράντες, διαδρόμους και χώρους στάθμευσης. Οι φωτοβολταϊκές επιφάνειες θα μπορούσαν να αποτελούν μέρος της συνολικής σύνθεσης και όχι μια αμήχανη προσθήκη πάνω από αυτήν.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κτίριο πρέπει να προβάλλει την τεχνολογία του ούτε ότι κάθε διαθέσιμη επιφάνεια πρέπει να καλύπτεται χωρίς κρίση και μέτρο. Σημαίνει ότι η απόκρυψη δεν αποτελεί τη μοναδική οδό προς την αισθητική αρτιότητα.

Η ενσωμάτωση δεν ταυτίζεται με την αορατότητα.

Μια σωστά σχεδιασμένη φωτοβολταϊκή επιφάνεια μπορεί να είναι διακριτική, πειθαρχημένη και ξεκάθαρα μελετημένη. Μπορεί να συνυπάρχει με αυτοπεποίθηση δίπλα στην πέτρα, το σκυρόδεμα, το ξύλο και το γυαλί. Μπορεί να δημιουργεί αντίθεση ή συνέχεια. Μπορεί να εκφράζεται ως ένα σαφές τεχνολογικό επίπεδο ή να αφομοιώνεται στη γεωμετρία του κτιρίου. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι αν τη βλέπουμε, αλλά αν νιώθουμε ότι ανήκει εκεί.

Το ζήτημα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την Κύπρο. Εδώ, η ηλιοφάνεια δεν αποτελεί μια αφηρημένη έννοια βιωσιμότητας. Είναι μία από τις ισχυρότερες δυνάμεις που διαμορφώνουν την καθημερινή ζωή και την αρχιτεκτονική εμπειρία. Δημιουργεί θερμότητα, θάμβωση και σκιά, αλλά παράλληλα προσφέρει εξαιρετικές δυνατότητες παραγωγής ενέργειας. Ωστόσο, πολλά σύγχρονα κτίρια εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τον ήλιο αμυντικά — με μεγαλύτερα συστήματα ψύξης, ανακλαστικούς υαλοπίνακες και πρόσθετες τεχνικές λύσεις — αντί να του επιτρέπουν να επηρεάσει τον βασικό σχεδιασμό τους.

Επιδιώκουμε την ανεμπόδιστη θέα και τις εκτεταμένες γυάλινες επιφάνειες, αλλά κρύβουμε τις επιφάνειες που θα μπορούσαν να συμβάλουν στην ενεργειακή τροφοδότηση των χώρων πίσω από αυτές. Αυτό δεν είναι αρχιτεκτονική καθαρότητα. Είναι μια αντίφαση που αξίζει να επιλυθεί.

Για να επιλυθεί, απαιτείται η συνεργασία αρχιτεκτόνων, μηχανικών και ειδικών στον τομέα της ενέργειας προτού η αρχιτεκτονική μελέτη φτάσει σε σημείο όπου δεν επιδέχεται πλέον αλλαγές. Απαιτείται η ενεργειακή απόδοση να εξετάζεται παράλληλα με τις αναλογίες, την υλικότητα και τη χωρική εμπειρία και όχι μετά από αυτά. Πάνω απ’ όλα, καλεί τους αρχιτέκτονες να δουν τα φωτοβολταϊκά όχι ως έναν προκαθορισμένο τεχνικό εξοπλισμό, αλλά ως ένα νέο σχεδιαστικό υλικό, με τη δική του κλίμακα, τον δικό του ρυθμό, τη δική του ανακλαστικότητα και τις δικές του δυνατότητες.

Κάθε γενιά αρχιτεκτονικής έχει διαμορφωθεί από τις τεχνολογίες που χαρακτήρισαν την εποχή της. Ο χάλυβας άλλαξε τα ανοίγματα που μπορούσαν να γεφυρωθούν. Οι ανελκυστήρες άλλαξαν τον ορίζοντα των πόλεων. Το γυαλί άλλαξε τις όψεις. Ο τεχνητός φωτισμός άλλαξε τους εσωτερικούς χώρους.

Η ανανεώσιμη ενέργεια θα διαμορφώσει και αυτή την αρχιτεκτονική. Το ερώτημα είναι κατά πόσο οι αρχιτέκτονες θα ηγηθούν αυτής της μετάβασης ή θα συνεχίσουν να την παραλαμβάνουν ως δεδομένη, αφού πρώτα έχουν ληφθεί όλες οι σημαντικές αποφάσεις.

Τα φωτοβολταϊκά πλαίσια δεν χρειάζεται να απολογούνται επειδή είναι ορατά.

Κάθε σχεδιασμός, όμως, θα πρέπει να μπορεί να απαντήσει σε ένα βασικό ερώτημα: η ενέργεια ενσωματώθηκε εξαρχής στον σχεδιασμό ή προστέθηκε εκ των υστέρων;